Zaburzenia snu to jedne z najczęstszych problemów zdrowotnych współwystępujących u dzieci z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) oraz zaburzeniami ze spektrum autyzmu (ASD). Problemy te wpływają nie tylko na samopoczucie i funkcjonowanie dziecka, ale także na całą rodzinę. W niniejszym poradniku znajdziesz rzetelne informacje na temat przyczyn, objawów oraz praktyczne wskazówki, jak wspierać dziecko w walce z zaburzeniami snu.
Skala problemu i najczęstsze objawy
Częstość występowania zaburzeń snu u dzieci z ADHD szacuje się na 25–50%[1][16][18], a w przypadku dzieci z ASD nawet na 44–83%[2][9]. Są to wartości znacznie wyższe niż w populacji ogólnej. Najczęściej zgłaszane trudności to:
– Problemy z zasypianiem (wydłużona latencja snu)
– Częste wybudzanie się w nocy
– Skrócony całkowity czas snu
– Niska jakość snu (płytki sen, częste zmiany faz)
– Nadmierna senność w ciągu dnia lub odwrotnie – trudności z porannym wstawaniem
– Parasomnie (np. lęki nocne, koszmary)
– Zespół niespokojnych nóg, okresowe ruchy kończyn podczas snu[1][16][11]
Przyczyny zaburzeń snu u dzieci z ADHD i ASD
U dzieci z ADHD na zaburzenia snu wpływają m.in.:
– Nadmierna aktywność i trudności z wyciszeniem się wieczorem
– Impulsywność i deficyty uwagi, które utrudniają utrzymanie stałego rytmu dnia
– Częstsze występowanie zaburzeń oddychania podczas snu, takich jak bezdech senny[1][16][13]
– Zespół niespokojnych nóg i inne zaburzenia ruchowe podczas snu
U dzieci z ASD przyczyny są wieloczynnikowe:
– Zaburzenia neurochemiczne i hormonalne, zwłaszcza obniżony poziom melatoniny[2][7][11]
– Nadwrażliwość sensoryczna (np. na światło, dźwięki, dotyk pościeli)
– Lęki, niepokój, trudności z rozumieniem rutyn i zmian
– Nieprawidłowy rytm okołodobowy, opóźnione zasypianie i częste wybudzanie się[11][2][6]
Wpływ zaburzeń snu na funkcjonowanie dziecka
Niewystarczająca ilość snu lub jego niska jakość pogłębiają objawy zarówno ADHD, jak i ASD. U dzieci z ADHD brak snu nasila impulsywność, trudności z koncentracją, drażliwość i nadpobudliwość[10][13][15]. U dzieci z ASD zaburzenia snu mogą prowadzić do wzrostu stereotypii ruchowych, pogorszenia komunikacji i funkcjonowania społecznego[8][12]. Problemy te mają także negatywny wpływ na funkcjonowanie całej rodziny, prowadząc do zmęczenia, frustracji i poczucia bezradności u opiekunów.
Praktyczne strategie i wskazówki dla rodziców
1. Dbaj o higienę snu
– Ustal stałe godziny chodzenia spać i wstawania – także w weekendy[5][4][6]
– Stwórz wieczorną rutynę: kąpiel, czytanie książki, przytulanie, spokojna rozmowa
– Unikaj ekranów (telewizor, tablet, telefon) na godzinę przed snem – światło niebieskie hamuje produkcję melatoniny[5][4]
– Zadbaj o komfortowe warunki w sypialni: ciemność, cisza, odpowiednia temperatura, wygodna pościel (ważne przy nadwrażliwości sensorycznej)[6][14]
– Wprowadź elementy relaksacyjne: białe szumy, muzyka relaksacyjna, aromaterapia (np. lawenda)[4][6]
2. Wspieraj samodzielność w zasypianiu
– Ucz dziecko samodzielnego zasypiania – stopniowo ograniczaj swoją obecność w pokoju[5][14]
– Stosuj krótkie, powtarzalne komunikaty („czas spać, dobranoc”)
– Przy wybudzeniach w nocy zachowuj spokój, nie wdawaj się w rozmowę, odprowadzaj dziecko do łóżka bez zbędnych interakcji[5]
3. Aktywność fizyczna i dieta
– Zachęcaj do ruchu w ciągu dnia – aktywność fizyczna poprawia jakość snu[4][5]
– Ogranicz spożycie kofeiny (napoje gazowane, czekolada) i cukru, szczególnie po południu[5][4]
– Kolacja powinna być lekkostrawna, na 2–3 godziny przed snem
4. Wizualne wsparcie i rutyny
– W przypadku dzieci z ASD pomocne są plany aktywności, obrazkowe harmonogramy wieczorne[6][14]
– Wzmacniaj pozytywne zachowania systemem nagród (naklejki, pochwały)[5]
5. Konsultacja ze specjalistą
– Jeśli mimo wdrożenia powyższych strategii problemy ze snem utrzymują się, skonsultuj się z pediatrą, neurologiem lub psychiatrą dziecięcym[1][17]
– W niektórych przypadkach wskazana jest konsultacja laryngologiczna (np. przy podejrzeniu bezdechu sennego)[1][16]
Leczenie farmakologiczne – rola melatoniny
W sytuacjach, gdy metody niefarmakologiczne nie przynoszą poprawy, lekarz może rozważyć wprowadzenie melatoniny – naturalnego hormonu regulującego rytm snu i czuwania. Badania potwierdzają skuteczność i bezpieczeństwo długoterminowego stosowania melatoniny zarówno u dzieci z ADHD, jak i ASD[7]. U większości dzieci obserwuje się poprawę jakości snu, a także funkcjonowania w ciągu dnia. Dawkowanie i czas stosowania zawsze powinien ustalić lekarz prowadzący.
Zaburzenia snu u dzieci z ADHD i ASD są częste, przewlekłe i mają istotny wpływ na życie dziecka oraz rodziny. Kluczowe znaczenie ma wczesna diagnoza i wdrożenie strategii poprawiających higienę snu. Wspieraj dziecko poprzez budowanie rutyn, dbanie o komfort snu, aktywność fizyczną i spokojne wieczory. W razie potrzeby korzystaj z pomocy specjalistów – skuteczna interwencja może znacząco poprawić jakość życia całej rodziny.
Źródła:
– [1][16][18] neurologia-dziecieca.pl, PsychiatraPlus, SleepMed – częstość i rodzaje zaburzeń snu w ADHD
– [2][6][11] Fundacja Ara, Autilius, Specjaliści06 – przyczyny i objawy zaburzeń snu w ASD
– [4][5][14] Wspomaganie-rozwoju.pl, NHS, AutismSpeaks – praktyczne strategie dla rodziców
– [7] PsychiatraPlus – bezpieczeństwo melatoniny
– [8][10][12] psychoterapia.plus, PsychiatraPlus, PubMed – wpływ snu na funkcjonowanie dziecka z ASD i ADHD
– [9][13][15] Roderic.uv.es, SleepMed, Cambridge.org – porównania zaburzeń snu u dzieci z ADHD i ASD
Warto pamiętać, że każde dziecko jest inne – obserwuj, testuj różne metody i szukaj wsparcia, gdy tego potrzebujesz.
Cytaty:
[1] Zaburzenia snu w zespole nadpobudliwości psychoruchowej z … https://neurologia-dziecieca.pl/nd00.php?id=30&lang=en
[2] Zaburzenia snu w autyzmie – co może pomóc rodzicom poprawić … https://fundacja-ara.org/zaburzenia-snu-w-autyzmie/
[3] Sleep problems in children with autism spectrum disorder: clinical cor https://www.dovepress.com/sleep-problems-in-children-with-autism-spectrum-disorder-clinical-corr-peer-reviewed-fulltext-article-NDT
[4] Jak pomóc dziecku z ADHD? Wskazówki dla rodziców https://wspomaganie-rozwoju.pl/blog/jak-pomoc-dziecku-z-adhd-wskazowki-dla-rodzicow/
[5] [PDF] Sleep – Information for parents of children with ADHD https://camhs.rdash.nhs.uk/wp-content/uploads/2021/01/DP8668-Sleep-information-for-parents-of-children-with-ADHD-leaflet-01.21.pdf
[6] Problemy ze snem u dzieci z autyzmem – skąd się biorą i jak sobie z … https://www.autilius.pl/blog/problemy-ze-snem-u-dzieci-z-autyzmem/
[7] Melatonina w ADHD i autyzmie – PsychiatraPlus https://psychiatraplus.pl/bezpieczenstwo-dlugoterminowego-podawania-melatoniny-w-adhd-i-autyzmie/
[8] Jakość snu osób w spektrum autyzmu – Consilia – psychoterapia.plus https://psychoterapia.plus/jakosc-snu-osob-w-spektrum-autyzmu/
[9] [PDF] Sleep Problems in Children with Autism Spectrum Disorder and … https://roderic.uv.es/bitstreams/48d27f2e-dc28-4989-a0e4-1a77416d6bc3/download
[10] ADHD a sen: wpływ snu na intensywność objawów – PsychiatraPlus https://psychiatraplus.pl/adhd-a-sen-wplyw-snu-na-intensywnosc-objawow/
[11] Sen dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu – Specjaliści06.pl https://specjalisci06.pl/sen-dzieci-z-zaburzeniami-ze-spektrum-autyzmu/
[12] Sleep problems in children with autism spectrum disorder and … https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38158389/
[13] Zaburzenia snu u dzieci: przyczyny, objawy i leczenie – SleepMed https://www.sleepmed.pl/zaburzenia-snu-u-dzieci-przyczyny-objawy-i-leczenie/
[14] ATN/AIR-P Strategies to Improve Sleep in Children with Autism https://www.autismspeaks.org/tool-kit/strategies-improve-sleep-children-autism
[15] Sleep problems in children and adolescents in an attention deficit … https://www.cambridge.org/core/journals/irish-journal-of-psychological-medicine/article/sleep-problems-in-children-and-adolescents-in-an-attention-deficit-hyperactivity-disorder-service/00BA306B3A49B1ABE43A0EBBDA4748A6
[16] [PDF] Zaburzenia snu w zespole nadpobudliwości psychoruchowej z … https://neurologia-dziecieca.pl/neurologia_34-49-54.pdf
[17] [PDF] rodziców dla – Fundacja Synapsis https://synapsis.org.pl/wp-content/uploads/2024/04/Poradnik-dla-rodzicow-dzieci-w-spektrum-autyzmu.pdf
[18] ADHD – zaburzenia snu jako współwystępujący problem https://psychiatraplus.pl/adhd-zaburzenie-snu-jako-wspolwystepujacy-problem/
[19] Zaburzenia snu w ADHD i autyzmie – Dominika Musiałowska https://dominikamusialowska.pl/sen/
[20] Problemy ze snem – skutek czy przyczyna nadpobudliwości u dzieci https://clebre.com/problemy-ze-snem-skutek-czy-przyczyna-nadpobudliwosci-u-dzieci/
[21] Zaburzenia snu u dzieci – objawy, przyczyny i leczenie https://mamaginekolog.pl/dziecko/moje-dziecko-nie-chce-spac-zaburzenia-snu-u-dzieci/
[22] Wskazówki, które ułatwią życie dziecka z ADHD http://www.poradnia.bydgoszcz.pl/index.php/specjalne-potrzeby-edukacyjne/34-wskazowki-ktore-ulatwia-zycie-dziecka-z-adhd
[23] ADHD i spektrum autyzmu – podwójna diagnoza https://dominikamusialowska.pl/adhdasd/
[24] Psychiatria: dzieci i młodzieży Sen, chronotyp i higiena snu https://podyplomie.pl/medical-tribune/30693,psychiatria-dzieci-i-mlodziezy-sen-chronotyp-i-higiena-snu