Zaburzenia snu u dzieci i dorosłych przybierają różne formy, ale najczęściej niepokój rodziców budzą lęki nocne i koszmary senne. Choć obie sytuacje mogą wyglądać podobnie – z nagłym wybudzeniem i silnym niepokojem – to ich mechanizm, przebieg i skutki są zupełnie inne.
W artykule wyjaśniamy, czym różnią się lęki nocne od koszmarów sennych, jak rozpoznać ich objawy i kiedy warto szukać pomocy specjalisty.
1. Faza snu – kiedy pojawia się koszmar, a kiedy lęk nocny?
- Koszmary senne pojawiają się w drugiej połowie nocy, w fazie REM (Rapid Eye Movement), kiedy śnimy najbardziej intensywnie i realistycznie.
- Lęki nocne (pavor nocturnus) występują w fazie NREM, szczególnie w głębokim śnie wolnofalowym (stadium 3 i 4), najczęściej w pierwszych 2–3 godzinach snu.
To kluczowa różnica – koszmar to „zły sen”, a lęk nocny to epizod zakłócenia snu bez zawartości marzenia sennego.
2. Objawy i przebieg epizodu
- Koszmar senny to intensywnie przeżywany, niepokojący sen. Osoba może się nagle obudzić, pamiętać dokładnie treść snu i przez długi czas odczuwać lęk, niepokój lub złość.
- Lęk nocny przebiega znacznie bardziej dramatycznie: nagłe wybudzenie z krzykiem, silną paniką, często z płaczem, tachykardią, poceniem się. Osoba może usiąść, patrzeć z otwartymi oczami, ale nie rozpoznaje otoczenia i trudno z nią nawiązać kontakt.
Epizod lęku nocnego może trwać kilka minut, po czym osoba ponownie zasypia – często bez żadnej pamięci zdarzenia.
3. Świadomość i pamięć po przebudzeniu
- Po koszmarze sennym osoba dokładnie pamięta, co się jej śniło, potrafi opisać treść snu.
- W przypadku lęku nocnego, po przebudzeniu występuje najczęściej amnezja epizodu, ewentualnie szczątkowe, fragmentaryczne wspomnienia.
4. Ruchy i zachowanie
- Koszmary senne rzadko wiążą się z gwałtownymi ruchami – osoba zazwyczaj wybudza się w łóżku, pozostając nieruchoma.
- Lęki nocne często przebiegają z intensywną aktywnością – krzykiem, bieganiem, machaniem rękami, czasem nawet wstawaniem z łóżka. Mimo że osoba ma otwarte oczy, nie jest w pełni przytomna – może to przypominać lunatykowanie.
5. Wiek występowania
- Lęki nocne najczęściej występują u dzieci w wieku 4–12 lat. Zazwyczaj ustępują z wiekiem, ale mogą też pojawić się u dorosłych (często w wyniku stresu lub zaburzeń neurologicznych).
- Koszmary senne mogą występować w każdym wieku – zarówno u dzieci, młodzieży, jak i osób dorosłych.
Tabela porównawcza: lęki nocne vs. koszmary senne
| Cecha | Lęki nocne (pavor nocturnus) | Koszmary senne |
|---|---|---|
| Faza snu | NREM (głęboki sen) | REM (marzenia senne) |
| Pora występowania | Pierwsze 2–3 godziny po zaśnięciu | Druga połowa nocy |
| Pamięć zdarzenia | Brak lub fragmentaryczna | Dobra, szczegółowa |
| Objawy | Krzyk, panika, objawy somatyczne | Lęk, niepokój, złość |
| Zachowanie | Ruchy, krzyk, dezorientacja | Wybudzenie bez aktywności fizycznej |
| Typowy wiek | Dzieci (4–12 lat) | Wszystkie grupy wiekowe |
Jak reagować na lęki nocne i koszmary senne?
- W przypadku koszmarów – warto porozmawiać z dzieckiem lub dorosłym o śnie, spróbować zidentyfikować źródło lęku (np. stres, trauma, media). Pomocna może być psychoterapia, jeśli koszmary są uporczywe.
- Lęki nocne – nie należy na siłę budzić osoby, która ich doświadcza. Wskazany jest spokój, zabezpieczenie otoczenia i obserwacja. W przypadku częstych epizodów warto skonsultować się z neurologiem, psychologiem lub specjalistą od zaburzeń snu.
Koszmary senne to intensywne, nieprzyjemne sny pamiętane po przebudzeniu, występujące w fazie REM. Lęki nocne natomiast to epizody nagłego, silnego lęku w trakcie głębokiego snu NREM – z krzykiem, dezorientacją i brakiem pamięci zdarzenia. Choć oba zjawiska bywają niepokojące, wymagają różnych podejść terapeutycznych i diagnostycznych.
Bibliografia:
- Bomba, J., & Matuszek, H. (2013). Zaburzenia snu u dzieci i młodzieży. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
- Seniów, J., & Bohaterewicz, R. (2021). Neuropsychologia zaburzeń snu. Warszawa: PZWL.
- Wolańczyk, T., & Kołakowski, A. (2015). Zaburzenia emocjonalne i behawioralne u dzieci. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL.
- Krajewska-Kułak, E. (red.). (2019). Sen i jego zaburzenia – znaczenie kliniczne i społeczne. Białystok: Uniwersytet Medyczny.