W pracy psychologa, terapeuty czy biegłego sądowego rozpoznawanie nieszczerości to nie tylko umiejętność – to elementarna kompetencja zawodowa. Ocena wiarygodności wypowiedzi ma zastosowanie nie tylko w psychologii sądowej i śledczej, ale również w terapii, mediacjach czy codziennej pracy z klientem. Czym jest kłamstwo? Jakie są jego psychologiczne objawy? I co mówi o nim język ciała oraz sposób mówienia?
Czym jest kłamstwo?
Kłamstwo to intencjonalna próba wprowadzenia drugiej osoby w błąd – bez wcześniejszego uprzedzenia o takim zamiarze (Vrij, 2009; Ekman, 2003). Kłamstwo może mieć różny charakter – od altruistycznego (chroniącego innych przed bólem), po manipulacyjne i destrukcyjne (mające na celu kontrolę lub zemstę).
Psychopatologia a fałsz – nie wszystko jest kłamstwem
W psychologii klinicznej ważne jest rozróżnienie między świadomym kłamstwem a konfabulacją – czyli nieświadomym wypełnianiem luk pamięciowych fałszywymi treściami (Ekman, 1988). Tego typu zniekształcenia są typowe dla osób cierpiących na demencję, psychozy, czy zaburzenia spowodowane uzależnieniami. Osobną kategorię stanowi kłamstwo patologiczne, czyli chroniczne fałszowanie rzeczywistości bez wyraźnej korzyści – często powiązane z osobowością antyspołeczną.
Jak rozpoznać kłamstwo? Trzy obszary umysłu kłamcy
1. Emocje
Osoby kłamiące mogą odczuwać strach, poczucie winy, ekscytację lub satysfakcję. Im większe ryzyko demaskacji – tym silniejsze emocje (DePaulo & Rosenthal, 1979).
2. Poznanie
Kłamstwo to poznawczo złożony proces. Wymaga skonstruowania spójnej, logicznej narracji – co wiąże się z większą liczbą pauz, pomyłek językowych i spowolnionej mowy.
3. Kontrola zachowania
Wysiłek włożony w kontrolę treści powoduje obniżenie naturalnej gestykulacji. Kłamcy często ograniczają mimikę i mniejsze gesty (Ekman, 1988).
Język ciała – co zdradza nieszczerość?
- Zmniejszona liczba gestów
- Opóźnienia w odpowiedziach
- Unikanie kontaktu wzrokowego
- Zaciskanie ust, zmrużone oczy, oblizywanie warg
- Nienaturalna postawa – usztywnienie, cofnięcie się, skrzyżowane ręce
- Ruchy adaptacyjne – np. dotykanie twarzy, drapanie się, obgryzanie paznokci
Kłamstwo wywołuje napięcie fizjologiczne – wzrost tętna, pocenie się, drgania mięśni, rozszerzone źrenice. Zjawisko to wpisuje się w tzw. reakcję walki lub ucieczki (Trankell, 1972).
Sygnały werbalne wskazujące na fałsz
Na podstawie badań FBI i obserwacji przesłuchań, za najbardziej podejrzane uznaje się wypowiedzi:
- Nadmiernie szczegółowe i rozwlekłe
- Z przesadnym podkreślaniem prawdomówności („Na grób matki”, „Na tysiąc procent”)
- W formie pytania („Kto, ja?”)
- Wypierające wiedzę („Nie wiem, o czym mówisz”)
- Unikowe („To nie ma znaczenia”, „Nie muszę na to odpowiadać”)
- Projektujące winę („Każdy by tak postąpił”, „Wszyscy jesteśmy tylko ludźmi”)
Psycholingwistyka – jak język zdradza nieszczerość?
Zaimki osobowe i dzierżawcze
Kłamcy często unikają zaimka „ja” i zamieniają go na „my” lub „ktoś” – co pozwala im zdystansować się od sytuacji (Arntzen, 2003).
Czas przeszły vs teraźniejszy
Szczere osoby relacjonują wydarzenia w czasie przeszłym. Zmiana czasu na teraźniejszy może świadczyć o „konstruowaniu” wypowiedzi.
Informacje poboczne i dygresje
Dodawanie nieistotnych szczegółów może być próbą uwiarygodnienia wypowiedzi.
Modele oceny wiarygodności zeznań
Psychologowie wypracowali kilka skutecznych modeli oceny:
- Model Undeutscha – analiza stałości relacji, spójności językowej i motywacji świadka (Undeutsch, 1967).
- Model Trankella – ocena treści, emocji i logiczności narracji (Trankell, 1972).
- Model Szewczyka i Littmanna – integracja analizy niewerbalnej i werbalnej (Szewczyk & Littmann, 2004).
- Model Kohnkena – analiza zawartości treściowej, języka, objawów psychofizjologicznych (Köhnken, 2004).
Psychologiczna ocena wiarygodności to połączenie nauki, intuicji i doświadczenia. Pozwala zrozumieć, czy ktoś mówi prawdę, czy próbuje manipulować. Wymaga znajomości sygnałów werbalnych i niewerbalnych, języka emocji i mechanizmów obronnych. Wiedza ta znajduje zastosowanie nie tylko w sali sądowej, ale i w codziennej praktyce psychologicznej, terapeutycznej czy mediacyjnej.
Bibliografia:
- DePaulo, B. M., & Rosenthal, R. (1979). Telling lies. Journal of Personality and Social Psychology, 37(10), 1713–1722.
- Ekman, P. (1988). Lying and nonverbal behavior: Theoretical issues and new findings. Journal of Nonverbal Behavior, 12, 163–176.
- Ekman, P. (2003). Emotions Revealed: Recognizing Faces and Feelings to Improve Communication and Emotional Life. Times Books.
- Köhnken, G. (2004). Behavior analysis interview and statement validity assessment. In R. Bull (Ed.), Investigative Interviewing. Springer.
- Szewczyk, M., & Littmann, E. (2004). Psychologia zeznań świadków. Warszawa: PWN.
- Trankell, A. (1972). Credibility assessment. Stockholm: Norstedts.
- Undeutsch, U. (1967). Beurteilung der Glaubhaftigkeit von Aussagen. In U. Undeutsch (Ed.), Handbuch der Psychologie: Rechtspsychologie, Vol. 11, pp. 26–181. Göttingen: Hogrefe.
- Vrij, A. (2009). Detecting Lies and Deceit: Pitfalls and Opportunities. Wiley.
- Witkowski, T. (2006). Psychomanipulacje. Jak je rozpoznawać i jak sobie z nimi radzić. Biblioteka Moderatora.
- Arntzen, F. (2003). Psychologische Beurteilung der Aussagekraft. Göttingen: Hogrefe.