Jeszcze kilkanaście lat temu depresja u nastolatków była tematem marginalnym –
kojarzyła się bardziej z „okresem buntu” czy „trudnym charakterem” niż z realnym
problemem zdrowotnym. Dziś wiemy, że to jedno z najpoważniejszych wyzwań współczesnej
psychiatrii dzieci i młodzieży. Światowa Organizacja Zdrowia podaje, że zaburzenia
depresyjne dotykają kilka procent nastolatków, a w krajach rozwiniętych te liczby bywają
znacznie wyższe. Co gorsza, depresja jest jednym z głównych czynników ryzyka samobójstw
-drugiej najczęstszej przyczyny zgonów wśród młodzieży w wieku 15-19 lat.
Czy można temu zapobiec?
W ostatnich latach coraz większą uwagę zyskuje edukacja
zdrowotna, która nie tylko podnosi świadomość uczniów i nauczycieli, ale również realnie
wpływa na zachowania związane z poszukiwaniem pomocy.
Skala problemu – depresja w liczbach
Badania epidemiologiczne pokazują wyraźny trend wzrostowy. Amerykański National
Institute of Mental Health wskazuje, że już ponad 17% nastolatków w USA doświadczyło w
ostatnim roku epizodu depresyjnego. W Europie wskaźniki są nieco niższe, ale również
niepokojące. Pandemia COVID-19 dodatkowo spotęgowała problem -izolacja społeczna,
ograniczenie kontaktów z rówieśnikami i niepewność co do przyszłości sprawiły, że objawy
depresji i lęku wzrosły u milionów młodych ludzi.
W Polsce sytuacja wygląda równie poważnie. Raport „Młode głowy” (Fundacja
UNAWEZA, 2023) oparty na danych od ponad 184 000 uczniów pokazał, że ponad 80%
młodych osób doświadcza częstych spadków nastroju, a co trzeci nastolatek deklarował myśli
samobójcze. To alarmujące liczby, które potwierdzają, że problem nie dotyczy jednostek, lecz
całego pokolenia.
Z kolei badanie „Sopkard-Junior” (Pakalska-Korcala i in., Psychiatria Polska, 2021)
pokazało, że objawy depresyjne występują już u 14-latków i nierzadko współwystępują z
innymi zachowaniami ryzykownymi, takimi jak palenie papierosów czy picie alkoholu. To
dowód, że depresja w wieku dojrzewania nie istnieje w próżni – jest spleciona z innymi
aspektami zdrowia i wymaga całościowej odpowiedzi systemu edukacji i opieki zdrowotnej.
Dlaczego edukacja zdrowotna ma znaczenie?
Psychologowie coraz częściej używają pojęcia mental health literacy (MHL), czyli
„alfabetyzmu zdrowia psychicznego”. Oznacza ono zdolność rozpoznawania objawów,
wiedzę o tym, gdzie szukać pomocy oraz umiejętność wspierania innych. Badania pokazują,
że młodzież z wysokim poziomem MHL częściej zgłasza się po pomoc i rzadziej ulega
stereotypom typu „depresja to lenistwo”.
Edukacja zdrowotna ma więc kilka celów:
- zwiększenie wiedzy o objawach i przebiegu depresji,
- zmniejszenie stygmatyzacji,
- wzmocnienie kompetencji nauczycieli i rówieśników w zakresie udzielania wsparcia,
- ułatwienie kontaktu ze specjalistami.
Programy szkolne
Jednym z najlepiej przebadanych programów jest Youth Aware of Mental Health
(YAM). W ramach interaktywnych warsztatów uczniowie uczestniczą w dyskusjach i
odgrywają scenki dotyczące codziennych problemów psychicznych. Wyniki dużych badań w
Europie pokazały, że YAM zmniejsza częstość prób samobójczych i poważnych myśli
samobójczych. To dowód, że dobrze zaplanowana edukacja nie zatrzymuje się na poziomie
teorii, ale przekłada się na życie.
Innym przykładem jest program Mental Health First Aid (MHFA)- rodzaj „pierwszej
pomocy psychicznej”. Uczy on młodzież i dorosłych, jak reagować na sygnały kryzysu
psychicznego, podobnie jak szkolenia z pierwszej pomocy medycznej uczą reagować na
wypadki. Badania pokazują, że MHFA poprawia wiedzę i zmniejsza stygmatyzację.
W Polsce temat programów profilaktycznych i edukacyjnych również jest coraz
częściej podejmowany. Artykuł Renaty Matusiak i Agnieszki Dębickiej (Kultura – Przemiany
– Edukacja, 2023) podkreśla, że kluczowe jest łączenie działań edukacyjnych z systemowym
wsparciem psychologiczno-pedagogicznym w szkołach. Samo uświadamianie uczniów nie
wystarczy- równie istotne jest to, by szkoła miała realne narzędzia do pomocy, w tym dostęp
do specjalistów.
Co działa najlepiej?
Metaanalizy wskazują, że największą skuteczność mają programy:
- interaktywne (dyskusje, odgrywanie ról, projekty),
- prowadzone w sposób systematyczny, a nie jako pojedyncze warsztaty,
- połączone z możliwością skierowania ucznia do specjalisty.
Same lekcje teoretyczne nie wystarczą- młodzież potrzebuje praktycznych narzędzi i
kontaktu z dorosłymi, którzy potrafią rozmawiać o emocjach bez oceniania.
Rola nauczycieli i rodziców
Edukacja zdrowotna nie kończy się na sali lekcyjnej. Nauczyciele, pedagodzy i
rodzice muszą być przygotowani, by dostrzegać sygnały ostrzegawcze. Uczeń z depresją
rzadko powie wprost: „jestem w kryzysie”. Zamiast tego pojawiają się sygnały: spadek ocen,
izolacja, wybuchy złości, częste nieobecności. Szkolenia dla dorosłych są kluczowe- badania
pokazują, że gdy nauczyciel czuje się kompetentny, częściej reaguje i kieruje ucznia po
pomoc. A dla nastolatka to często pierwszy krok w stronę terapii.
W polskich badaniach Andrzeja Ćwiklińskiego (Rocznik Pedagogiczny, 2021)
podkreśla się rolę środowiska rodzinnego i szkolnego w kształtowaniu zdrowia psychicznego.
Edukacja zdrowotna jest tu rozumiana nie tylko jako przekaz wiedzy, ale jako budowanie
kultury rozmowy o emocjach i trudnych doświadczeniach. To ważny wniosek dla szkół – bez
zmiany atmosfery w klasie nawet najlepsze programy mogą mieć ograniczony efekt.
Stygmatyzacja – cichy wróg
Nawet najlepszy program edukacyjny nie zadziała, jeśli uczniowie będą bali się
przyznać do problemu. Stygmatyzacja depresji jest wciąż silna- zwłaszcza w środowiskach,
gdzie dominuje przekonanie, że „trzeba być twardym” albo że „smutek przejdzie sam”.
Badania z Australii i Kanady pokazują, że po kilku miesiącach edukacji zdrowotnej
poziom stygmatyzacji wśród uczniów spada, a otwartość na rozmowę rośnie. Polskie badania
również to potwierdzają – raport „Młode głowy” pokazał, że uczniowie chcą rozmawiać o
zdrowiu psychicznym, ale czują, że brakuje im przestrzeni i dorosłych, którzy potrafią taką
rozmowę poprowadzić.
Pandemia i nowoczesne technologie
W ostatnich latach rozwija się także edukacja zdrowotna online. Pandemia COVID-19
pokazała, że młodzież chętnie korzysta z aplikacji, webinarów i kampanii w mediach
społecznościowych. Programy cyfrowe mają swoje plusy- są dostępne, anonimowe i
atrakcyjne dla młodych. Jednak część badań wskazuje, że same w sobie nie są tak skuteczne
jak warsztaty w szkole, ponieważ brakuje im elementu bezpośredniego kontaktu i wspólnego
przepracowania emocji. Dlatego eksperci zalecają łączenie obu form -edukacji tradycyjnej i
cyfrowej.
Co dalej? – rekomendacje dla szkół
1. Wdrażać sprawdzone programy: YAM czy MHFA to przykłady, które mają solidne
podstawy naukowe.
2. Szkolić nauczycieli: bez ich wsparcia nawet najlepszy program pozostanie na
papierze.
3. Budować kulturę otwartości: rozmowa o zdrowiu psychicznym powinna być tak
samo naturalna jak o zdrowym odżywianiu czy sporcie.
4. Współpracować z lokalnymi instytucjami: szkoła nie powinna być samotną wyspą,
tylko częścią większej sieci wsparcia.
5. Uczyć praktycznych umiejętności: jak rozpoznawać objawy u siebie i kolegów, jak
szukać pomocy, jak reagować w kryzysie.
Wnioski
Depresja u młodzieży to nie „moda” ani „fanaberia”, lecz poważny problem
zdrowotny o globalnej i lokalnej skali. Dane z raportu „Młode głowy” czy badania „Sopkard-
Junior” pokazują, że problem w Polsce jest równie poważny jak na świecie, a wręcz wymaga
pilnych działań systemowych. Edukacja zdrowotna, prowadzona mądrze, systematycznie i w
oparciu o dowody naukowe, ma realny wpływ na świadomość młodych ludzi, ich gotowość
do szukania pomocy i w konsekwencji na zdrowie publiczne.
Tradycjonaliści mawiali, że „lepiej zapobiegać niż leczyć”. W przypadku depresji u
nastolatków to zdanie nabiera szczególnej mocy. Edukacja zdrowotna nie zastąpi terapii, ale
może być pierwszym krokiem, który uratuje życie.
Warto też pamiętać, że sygnały depresji może dostrzec nie tylko sam nastolatek, ale i
ktoś z jego otoczenia -nauczyciel, rodzic, przyjaciel. Taka reakcja bywa kluczowa: wczesne
zauważenie problemu i skierowanie dziecka czy nastolatka do psychologa może realnie
zmienić przebieg choroby. Jeżeli zauważasz niepokojące objawy u swojego dziecka lub u
siebie takie jak- utrzymujący się smutek, izolację, spadek energii, myśli rezygnacyjne -warto
jak najszybciej skorzystać ze wsparcia specjalisty. To nie jest oznaka słabości, ale troski i
odpowiedzialności.
Bibliografia
- WHO. Adolescent mental health. World Health Organization, 2025.
- Hayes D. i in. Universal, school-based interventions to improve mental health and prevent anxiety and depression: systematic review. Front Child Adolesc Psychiatry, 2025.
- Lindow JC. i in. The Youth Aware of Mental Health (YAM) Intervention. Eur Child Adolesc Psychiatry, 2020.
- Ma KKY. i in. School-based interventions to improve mental health: review. Child Adolesc Ment Health, 2023.
- NIMH. Major Depression Statistics. National Institute of Mental Health, 2021.
- CDC. Youth Risk Behavior Survey: Data Summary & Trends 2011–2021. Centers for Disease Control and Prevention.
- Matusiak R., Dębicka A. (2023). Kryzys zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży – profilaktyka, pomoc. Kultura – Przemiany – Edukacja, 12.
- Ćwikliński A. (2021). Depresja dzieci i młodzieży jako skutek problemów osobniczego i społecznego rozwoju. Rocznik Pedagogiczny, 44.
- Fundacja UNAWEZA (2023). MŁODE GŁOWY. Raport z badania zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży w Polsce.
- Pakalska-Korcala A. i in. (2021). Depression and smoking – widespread health problems among 14-year-old adolescents in Poland (SOPKARD-Junior). Psychiatria Polska
📍 SensusBalans – Klinika Zdrowia Psychicznego
Szczecin, ul. Małopolska 11/2
📞 538 300 003