W czasach pełnych nieprzewidywalności i napięć, jednym z najważniejszych zasobów, jakie możemy przekazać dzieciom, jest odporność psychiczna – rezyliencja. To nie „nietykalność” na trudności, ale zdolność do ich przezwyciężania, uczenia się na błędach i powrotu do równowagi po kryzysie. To psychiczna sprężystość, którą – tak jak mięśnie – trzeba ćwiczyć od najwcześniejszych lat życia.
Skąd się bierze rezyliencja?
Z badań psychologów rozwojowych, m.in. A.S. Masten, wynika, że dzieci potrafią funkcjonować lepiej, niż można by sądzić na podstawie ich trudnych doświadczeń, o ile mają dostęp do chroniących je zasobów: wspierającej rodziny, zaangażowanej szkoły i stabilnej społeczności.
Rezyliencja rozwija się dzięki trzem filarom:
Relacje rodzinne – ciepło, realistyczne oczekiwania, konsekwencja wychowawcza, czytanie dzieciom i obecność rodziców jako przewodników emocjonalnych.
Społeczność – poczucie wspólnoty, jasne normy, dostęp do opieki zdrowotnej i edukacji, wspierający dorośli i rówieśnicy.
Szkoła – przestrzeń sprzyjająca nauce, akceptacji i rozwojowi emocjonalnemu.
Trauma i odporność
Wbrew stereotypom, dzieci, które doświadczyły przemocy, biedy czy chronicznego stresu, nie są skazane na zaburzenia psychiczne. Jednak pozytywna adaptacja – czyli umiejętność funkcjonowania mimo przeciwności – może wiązać się z emocjonalnymi kosztami. Dlatego tak ważna jest profilaktyka: stwarzanie dziecku bezpiecznego świata od pierwszych lat życia.
Jak wspierać rezyliencję dziecka?
Daj dziecku odpowiedzialność – pozwól mu samodzielnie podejmować decyzje i ponosić ich konsekwencje.
Słuchaj i uznawaj emocje – każde uczucie jest ważne i ma prawo zaistnieć.
Buduj poczucie wpływu – ucz, że nie wszystko można kontrolować, ale zawsze można wybrać swoją reakcję.
Wzmacniaj samoocenę – doceniaj wysiłek, nie tylko efekt.
Pomagaj tworzyć realistyczne cele – wspieraj w ich osiąganiu krok po kroku.
Dlaczego to takie ważne?
Dziecko, które ma wewnętrzną siłę, nie unika trudności, lecz je przekształca. Nie boi się zmiany – bo wie, że sobie poradzi. A my, dorośli – jako rodzice, nauczyciele, terapeuci – jesteśmy jego lustrem. Nasza wiara w dziecko, nasza obecność i cierpliwość budują jego poczucie bezpieczeństwa. To najcenniejszy prezent, jaki możemy mu dać.
SensusBalans wspiera dzieci i rodziny w budowaniu zdrowia psychicznego i odporności emocjonalnej. Jeśli chcesz dowiedzieć się, jak pracować z rezyliencją w swoim domu lub szkole, skontaktuj się z naszym zespołem specjalistów. Źródła naukowe i literatura:
Masten, A.S., Powell, J.L. (2003).
A Resilience Framework for Research, Policy and Practice.
W: Luthar, S.S. (red.), Resilience and Vulnerability: Adaptation in the Context of Childhood Adversities. Cambridge University Press, s. 1–28.
→ Klasyczne opracowanie ram teoretycznych rezyliencji, definiujące trzy typy pozytywnej adaptacji: lepsze niż oczekiwane funkcjonowanie, trwałość mimo stresu i regeneracja po traumie.
Garmezy, N., Masten, A.S., Tellegen, A. (1984).
The study of stress and competence in children: A building block for developmental psychopathology. Child Development, 55, 97–111.
→ Podstawa teoretyczna modeli: kompensacyjnego, protekcyjnego i wyzwania w kontekście stresu i odporności psychicznej dzieci.
Christina Berndt (2016).
Tajemnica odporności psychicznej. Wydawnictwo Dobra Literatura.
→ Popularnonaukowa książka przedstawiająca, jak trenować odporność psychiczną u dzieci i dorosłych na co dzień.
Stefańska-Klar, R. (2016).
Opracowania na temat zasobów rodzinnych i społecznych budujących rezyliencję, cytowane w analizie M. Pisarek.
(oprac. na podstawie: Wright, Masten, Narayan 2012; Masten, Reed 2002; Waller 2001).
→ Podkreśla znaczenie jakości relacji rodzinnych, edukacyjnych i społecznych jako źródeł odporności.
Wright, M.O.D., Masten, A.S., Narayan, A.J. (2012).
Resilience Processes in Development: Four Waves of Research on Positive Adaptation in the Context of Adversity.
W: Handbook of Resilience in Children, red. S. Goldstein, R.B. Brooks. Springer.
→ Wskazuje, jak rozwijało się podejście badawcze do rezyliencji i jakie czynniki sprzyjają pozytywnej adaptacji dzieci w sytuacjach zagrożenia.
Masten, A.S., Reed, M.G.J. (2002).
Resilience in Development. W: Snyder, C.R., Lopez, S.J. (red.), Handbook of Positive Psychology. Oxford University Press, s. 74–88.
→ Opisuje mechanizmy rozwojowe i środowiskowe wspierające rezyliencję.
Waller, M.A. (2001).
Resilience in ecosystemic context: Evolution of the concept. American Journal of Orthopsychiatry, 71(3), 290–297.
→ Rozszerza rozumienie rezyliencji na poziom społeczności i instytucji.