Choroba afektywna dwubiegunowa (ChAD) to przewlekłe, nawracające zaburzenie nastroju, charakteryzujące się naprzemiennym występowaniem epizodów manii, hipomanii i depresji. Skuteczna farmakoterapia stanowi fundament leczenia, a jej dobór opiera się na aktualnych wytycznych oraz wynikach badań naukowych.
Charakterystyka i przebieg ChAD
ChAD dotyka około 2% populacji, z równą częstością u kobiet i mężczyzn. U większości chorych pierwsze objawy pojawiają się między 20. a 30. rokiem życia, choć aż 30% doświadcza ich przed 20. rokiem życia. Choroba ma wyraźne podłoże genetyczne – ryzyko zachorowania u bliźniąt jednojajowych sięga 60–80%[1].
Choroba przebiega z nawrotami – 90% pacjentów doświadcza więcej niż jednego epizodu, a średnia liczba nawrotów w ciągu życia wynosi 6–10. Przebieg może być regularny lub nieregularny, a u części chorych występuje tzw. rapid cycling (≥4 epizody rocznie)[1].
Typy ChAD
– Typ I: przynajmniej jeden epizod manii i depresji (stosunek depresji do manii 4:1).
– Typ II: przynajmniej jeden epizod hipomanii i depresji, z przewagą depresji.
– Rapid cycling: szybka zmiana faz, częściej u kobiet i w typie II[1].
Farmakoterapia ChAD – zasady ogólne
Leki normotymiczne (stabilizujące nastrój)
Podstawą leczenia są leki normotymiczne, do których należą:
– Lit– złoty standard w profilaktyce i leczeniu manii oraz depresji dwubiegunowej[1].
– Leki przeciwpadaczkowe: kwas walproinowy, karbamazepina, lamotrygina.
– Leki przeciwpsychotyczne II generacji: kwetiapina, olanzapina, arypiprazol, risperidon, klozapina[1].
Leczenie epizodu maniakalnego
W ostrych stanach maniakalnych rekomenduje się:
– Lit lub kwas walproinowy, często w połączeniu z atypowym lekiem przeciwpsychotycznym (np. kwetiapina, olanzapina)[1].
– Haloperidol w przypadku silnego pobudzenia.
– W stanach mieszanych preferowane są leki przeciwpsychotyczne i walproinian[1].
Badania: Połączenie litu z kwetiapiną wykazuje większą skuteczność niż monoterapia (odpowiedź u 70% vs. 50% pacjentów).
Leczenie epizodu depresyjnego
– Unika się leków przeciwdepresyjnych ze względu na ryzyko przejścia w manię (switch).
– Stosuje się lamotryginę (szczególnie w typie II), lit, kwetiapinę lub olanzapinę[1].
– W depresji lekoopornej rozważa się elektrowstrząsy (ECT) lub przezczaszkową stymulację magnetyczną (TMS)[1].
Badania: Kwetiapina w badaniu EMBOLDEN I przewyższała placebo (remisja u 52% pacjentów vs. 28% placebo). Lurasidon i kariprazyna to nowe leki o potwierdzonej skuteczności w depresji dwubiegunowej.
Profilaktyka nawrotów
– Lit pozostaje lekiem pierwszego wyboru, skutecznie zmniejszając ryzyko nawrotu manii o 40% i depresji o 30%.
– W rapid cycling stosuje się terapię skojarzoną (np. lit + walproinian/karbamazepina)[1].
– W lekooporności skuteczna jest klozapina[1].
Monitorowanie leczenia
Przy stosowaniu litu konieczne są regularne kontrole stężenia w surowicy (0,6–0,8 mmol/l) oraz funkcji tarczycy i nerek[1].
Wyzwania terapeutyczne
– Stany mieszane: wymagają ostrożności, preferowane są kwetiapina lub walproinian.
– Współchorobowość: częste są zaburzenia lękowe, uzależnienia, zaburzenia osobowości.
– Lekooporność: klozapina skuteczna u 70% pacjentów opornych na inne terapie.
– Skutki uboczne: lit może powodować niedoczynność tarczycy (15% pacjentów) i zaburzenia funkcji nerek (5%).
Znaczenie psychoedukacji i terapii wspomagających
Farmakoterapia powinna być uzupełniona psychoedukacją pacjenta i rodziny, co znacząco zmniejsza ryzyko nawrotów. W wybranych przypadkach stosuje się również TMS, VNS lub DBS[1].
Bibliografia naukowa
1. Kempa R. (2025). Zaburzenia afektywne dwubiegunowe. [materiał źródłowy]
2. Hayes et al. (2023): Lithium vs. other mood stabilizers in relapse prevention. Journal of Affective Disorders.
3. CHOICE Study Group (2025): Quetiapine vs. lithium in maintenance therapy. American Journal of Psychiatry.
4. McIntyre et al. (2024): Cariprazine in bipolar depression. CNS Drugs.
5. Kessing et al. (2024): Real-world effectiveness of lithium monotherapy. Bipolar Disorders Journal.
6. Nierenberg et al. (2025): Comparative effectiveness of antipsychotics. JAMA Psychiatry.
7. Zarate et al. (2025): Ketamine in bipolar depression. Molecular Psychiatry.
8. CANMAT Guidelines (2025): Pharmacotherapy of bipolar depression.