Praca zmianowa, w tym szczególnie praca nocna, wiąże się z poważnymi konsekwencjami zdrowotnymi. Zakłócenie naturalnego rytmu dobowego organizmu może prowadzić do rozwoju wielu schorzeń, zaburzeń psychicznych, problemów metabolicznych oraz ogólnego pogorszenia jakości życia. Pomimo coraz większej elastyczności rynku pracy, nie każdy organizm jest w stanie bezpiecznie funkcjonować w takim trybie.
Na podstawie aktualnych badań i polskich publikacji naukowych można wyróżnić grupy osób, którym stanowczo odradza się pracę zmianową. Poznaj listę przeciwwskazań i dowiedz się, czy Ty lub Twoi pracownicy jesteście w grupie ryzyka.
1. Osoby z chorobami przewlekłymi – przeciwwskazania medyczne
W świetle wiedzy medycznej praca zmianowa może istotnie pogłębiać objawy wielu chorób oraz utrudniać ich leczenie. Ryzyko to wzrasta zwłaszcza w przypadku pracy nocnej.
Praca zmianowa jest niewskazana w przypadku:
- przewlekłych zaburzeń snu (np. bezsenność, zespół opóźnionej fazy snu)
- chorób układu sercowo-naczyniowego (nadciśnienie tętnicze, choroba wieńcowa)
- cukrzycy – szczególnie typu 1, insulinozależnej
- padaczki
- chorób psychicznych (depresja, zaburzenia lękowe, uzależnienia)
- chorób układu pokarmowego (choroba wrzodowa, zespół jelita drażliwego)
- schorzeń endokrynologicznych, np. niedoczynności tarczycy
- zaburzeń metabolicznych, w tym zespołu metabolicznego
W takich przypadkach praca zmianowa może pogarszać kontrolę choroby, zaburzać przyjmowanie leków i prowadzić do nawrotów.
2. Wiek a zdolność adaptacyjna do pracy zmianowej
Wraz z wiekiem zmniejsza się zdolność organizmu do przystosowania się do zmiennego trybu pracy. Osoby powyżej 45.–50. roku życia częściej skarżą się na chroniczne zmęczenie, trudności ze snem, nadciśnienie oraz zaburzenia nastroju przy pracy zmianowej.
Z kolei osoby młodociane (poniżej 18. roku życia) nie mogą być zatrudniane w trybie zmianowym – zabrania tego polski Kodeks pracy (art. 203 §1 K.p.).
3. Praca nocna a kobiety w ciąży i karmiące piersią
Zgodnie z art. 178 Kodeksu pracy, kobiety w ciąży nie mogą pracować w porze nocnej, a kobieta karmiąca może pracować zmianowo jedynie za jej zgodą i po spełnieniu określonych warunków.
Badania wskazują, że praca nocna zwiększa ryzyko poronień, zaburzeń laktacji, problemów z ciśnieniem tętniczym oraz wpływa negatywnie na stan psychofizyczny matki.
4. Chronotyp a tolerancja pracy zmianowej
Nie każdy człowiek posiada taki sam biologiczny „zegar wewnętrzny”. Osoby z tzw. chronotypem porannym („skowronki”) wykazują niższą tolerancję na pracę nocną. Trudności adaptacyjne, zwiększona senność, obniżona koncentracja – to typowe objawy wskazujące na brak dostosowania do pracy w nocy.
Z badań (Kloss i in., 2010) wynika, że osoby poranne znacznie gorzej tolerują zmianowy rytm pracy niż osoby wieczorne.
5. Osoby z dodatkowymi obciążeniami życiowymi i osobowościowymi
Na zdolność funkcjonowania w pracy zmianowej wpływają również warunki życiowe i cechy osobowości:
- osoby opiekujące się dziećmi lub osobami zależnymi są narażone na chroniczne niewyspanie i przeciążenie obowiązkami
- osoby wysoko neurotyczne, introwertyczne, nadwrażliwe na stres gorzej znoszą nieregularny rytm życia i związane z tym napięcia
6. Osoby z niepełnosprawnościami
Zgodnie z art. 15 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej, osoby z niepełnosprawnościami mogą pracować zmianowo tylko za zgodą lekarza medycyny pracy. W wielu przypadkach praca zmianowa może pogłębiać objawy niepełnosprawności i prowadzić do pogorszenia stanu zdrowia.
7. Praca zmianowa a bezpieczeństwo – zagrożenia zawodowe
Na niektórych stanowiskach praca zmianowa powinna być eliminowana ze względu na ryzyko wypadków i błędów wynikających z senności czy zmęczenia.
Dotyczy to m.in.:
- operatorów maszyn
- kierowców
- pracowników medycznych
- osób obsługujących urządzenia pod wysokim napięciem
W takich zawodach pełna koncentracja i szybka reakcja są kluczowe, a zaburzenia rytmu dobowego mogą prowadzić do katastrofalnych skutków.
Praca zmianowa nie jest dla każdego. Osoby z chorobami przewlekłymi, kobiety w ciąży, młodociani, osoby o porannym chronotypie, a także ci, którzy mają dodatkowe obciążenia psychiczne czy rodzinne, powinni unikać pracy w trybie zmianowym. Warto, aby zarówno pracodawcy, jak i sami pracownicy mieli świadomość ryzyka i podejmowali decyzje w oparciu o zdrowie i obowiązujące przepisy.
Bibliografia:
- Błońska, A., & Dudek, D. (2017). Zaburzenia rytmu dobowego a praca zmianowa – konsekwencje psychiczne i fizjologiczne. „Psychiatria Polska”, 51(1), 43–52.
- Kostrzewa-Nowak, D., Nowak, R., & Buryta, R. (2019). Wpływ pracy zmianowej na zdrowie fizyczne i psychiczne pracowników. „Medycyna Pracy”, 70(6), 737–748.
- Wojtyniak, B., & Goryński, P. (red.). (2021). Sytuacja zdrowotna ludności Polski i jej uwarunkowania. Warszawa: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH.
- Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (Dz.U. 1974 Nr 24 poz. 141 z późn. zm.)
- Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. 1997 Nr 123 poz. 776)