Zgwałcenie to jedno z najbardziej traumatycznych przestępstw, jakie może spotkać człowieka. W psychologii sądowej stanowi obszar wymagający szczególnej wrażliwości, wiedzy i empatii. Zrozumienie mechanizmów psychicznych zarówno sprawców, jak i ofiar, jest kluczowe w pracy biegłych sądowych, terapeutów i specjalistów pracujących z osobami po doświadczeniu przemocy seksualnej.
Zgwałcenie – nie tylko przestępstwo seksualne
Zgwałcenie to przestępstwo przeciwko wolności seksualnej, regulowane przez art. 197 Kodeksu karnego. Jednak z psychologicznego punktu widzenia, seks jest narzędziem przemocy, a nie celem samym w sobie. W wielu przypadkach akt zgwałcenia ma charakter dominacyjny, upokarzający lub odwetowy, a nie stricte seksualny.
Psychiczne konsekwencje dla ofiar
Ofiary zgwałceń często doświadczają:
- derealizacji i depersonalizacji,
- reakcji dysocjacyjnych,
- problemów z pamięcią dotyczącą przebiegu zdarzenia,
- objawów zespołu stresu pourazowego (PTSD),
- problemów w relacjach seksualnych i partnerskich,
- izolacji, wstydu i samoobwiniania.
Zespół pourazowy może rozwijać się etapami – od fazy ostrej (szok, dezorganizacja) po długofalowe skutki psychiczne, w tym depresję, lęki, uzależnienia i zaburzenia obsesyjno-kompulsywne.
Dlaczego ofiary nie zgłaszają gwałtu?
Z badań wynika, że nawet 91% kobiet nie zgłasza zgwałcenia organom ścigania (raport STER, 2016). Do najczęstszych przyczyn należą:
- poczucie wstydu i winy,
- strach przed sprawcą,
- obawa przed niewiarą ze strony otoczenia i służb,
- niska skuteczność dochodzeń i traumy związane z procedurami.
Sprawca – psychologiczny portret agresora seksualnego
Sprawcy zgwałceń to nie tylko osoby chore psychicznie. Często są to osoby o przeciętnym lub wysokim IQ, mające rodzinę, wykształcenie i pracę. Wielu z nich charakteryzuje:
- brak empatii i silna potrzeba dominacji,
- wypaczone przekonania o kobietach i seksualności,
- obecność czynników rodzinnych: dominująca matka, nieobecny ojciec,
- wcześniejsze zachowania przestępcze,
- fantazje seksualne o charakterze przemocowym.
Typologie zgwałceń – przegląd klasyfikacji
Specjaliści opracowali różnorodne modele klasyfikacyjne aktów zgwałcenia:
Typologia wg J. Godlewskiego (1989):
- Zgwałcenia władcze – potrzeba kontroli i dominacji.
- Zgwałcenia gniewne – wybuch emocji, zemsta.
- Zgwałcenia represyjne – kara i upokorzenie ofiary.
- Zgwałcenia sadystyczne – przemoc jako element podniecenia seksualnego.
- Zgwałcenia sytuacyjne i impulsywne – brak planowania, działanie pod wpływem emocji.
Model Grotha, Burgessa i Holmstrom:
- Gwałt w złości – akt agresji, nieplanowany.
- Gwałt władczy – potrzeba kontroli, niska brutalność.
- Gwałt sadystyczny – celowe zadawanie cierpienia.
Model R.R. Hazelwooda:
- Power reassurance (przywracający władzę) – sprawca stara się o kontakt, jest niepewny.
- Power assertive (potwierdzający władzę) – brutalność, dominacja.
- Anger retaliatory (zemsta) – odwet za wcześniejsze krzywdy.
- Anger-excitement (sadystyczny) – przemoc jako źródło podniecenia.
- Opportunistic i gang rape – gwałty okazjonalne i zbiorowe.
Mitologia gwałtu – przekonania, które ranią ofiary
Społeczne mity dotyczące zgwałceń – takie jak „kobieta sama się prosi”, „mężczyzny nie można zgwałcić” czy „gwałty w małżeństwie nie istnieją” – utrudniają pomoc i sprzyjają wtórnej wiktymizacji ofiar. Współczesna psychologia jednoznacznie podważa te przekonania.
Zgwałcenie na randce i przemoc w związkach
Coraz częściej do zgwałceń dochodzi podczas spotkań towarzyskich lub w relacjach partnerskich. Wiele ofiar deklaruje niepełną pamięć zdarzenia, szczególnie przy współudziale alkoholu lub narkotyków. W takich sytuacjach konieczna jest delikatna diagnostyka i współpraca z psychologiem sądowym.
Jak wspierać ofiary? Rola specjalisty
Psycholog, terapeuta czy biegły sądowy ma za zadanie:
- stworzyć bezpieczną przestrzeń dla ofiary,
- przeprowadzić wywiad i diagnozę w sposób nienarzucający,
- obserwować objawy wtórnej traumy i mechanizmy obronne (wypieranie, racjonalizacja, dysocjacja),
- współpracować z organami ścigania przy minimalizacji powtórnej traumatyzacji.
Bibliografia:
- Płatek, M. (2011). Przestępstwo zgwałcenia w świetle prawa i z perspektywy osób poszkodowanych. W: J. Piotrowska, A. Synakiewicz (red.), Dość milczenia. Przemoc seksualna wobec kobiet i problem gwałtu w Polsce.
- Chodorowska, A. i in. (2006). Zabezpieczenie śladów i dowodów przestępstwa zgwałcenia. Prokuratura i Prawo, nr 5.
- Włodarczyk, R. (2015). Kryminalistyczno-kryminologiczne aspekty przestępstw na tle seksualnym. Szczytno.
- Herbowski, R. i in. Przestępstwa seksualne. Ujęcie psychologiczne, prawne i kryminalistyczne. Difin.
- Pospiszyl, K. Przestępstwa seksualne. Wydawnictwo Naukowe PWN.
- Hazelwood, R.R., Burgess, A.W. Practical Aspects of Rape Investigation. CRC Press.
- Lew-Starowicz, Z. (2000). Seksuologia sądowa.